Berichten

,

PSF en andere milieuorganisaties: ontwerpbesluit statiegeld moet beter

Amsterdam, 10 april 2019  Om een statiegeldsysteem goed te doen werken, moet de regering de innameplicht van de supermarkten wettelijk vastleggen. De regelgeving mag bovendien niet worden beperkt tot kleine plastic flessen; ze moet ook statiegeld op blikjes en andere drankverpakkingen opnemen. 

Dat schrijven de Plastic Soup Foundation samen met Recycling Netwerk Benelux, Natuur & Milieu, de Plastic Soup Surfer en Greenpeace in hun gezamenlijke Zienswijze op de conceptregelgeving over statiegeld. Ook Stichting De Noordzee steunt deze zienswijze. De conceptregelgeving werd door staatssecretaris Stientje van Veldhoven (D66) uitgewerkt en werd op 4 maart gepubliceerd in de Staatscourant. 

Morgenmiddag, donderdag 11 april, staat tijdens het Algemeen Overleg Circulaire Economie het statiegelddossier weer op de agenda in de Tweede Kamer. De milieuorganisaties stellen vast dat de huidige formulering van de conceptregelgeving niet afdoende is om een succesvolle en breed gedragen invoering van statiegeld te garanderen. Op de volgende punten schiet de conceptregelgeving tekort en dient ze te worden aangepast:

 

1) De innameplicht voor verkooppunten moet onderdeel zijn van de regelgeving. 

2) De regelgeving moet niet op voorhand worden beperkt tot kleine plastic flessen en slechts enkele soorten drank (water en frisdrank). Statiegeld moet gelden voor alle plastic flessen ongeacht inhoud in volume of dranksoort. In de conceptregelgeving zijn sappen en zuivel uitgezonderd. 

3) In de regelgeving dient ook (de optie van) latere uitbreiding van statiegeld op blikjes en andere soorten drankverpakking te worden opgenomen.  

4) De verantwoordelijkheid moet liggen bij producenten én bij retailers. 

Met de in de Staatscourant gepubliceerde conceptwijziging van het Besluit beheer verpakkingen 2014 komt statiegeld op kleine plastic water- en frisdrankflesjes dichterbij. Alleen als de met het bedrijfsleven afgesproken doelen over recycling en zwerfafvalreductie eind 2020 worden gehaald, zal de regeling niet worden ingevoerd. Maar nu al staat vast dat de gestelde doelen onmogelijk kunnen worden gehaald zonder statiegeld. Om 90% recycling te halen, is statiegeld nodig. Inzamelpercentages van 90% of meer worden alleen gehaald in landen waar statiegeld al is ingevoerd, en waar een innameplicht voor verkooppunten geldt.

De conceptwetgeving, die dus zonder twijfel in 2021 van kracht wordt, is weliswaar een stap in de goede richting, maar stelt dus op belangrijke punten nog flink teleur. Met hun ingediende Zienswijze conceptregelgeving statiegeld verzoeken de 5 milieuorganisaties de staatssecretaris om het ontwerpbesluit aan te passen.

Plastic flesjes staan in de top-3 van meest aangetroffen afvalitems op de rivieroevers van de Maas en Waal, zoals elk jaar blijkt in het monitoringsproject Schone Rivieren waarin de Plastic Soup Foundation samen optrekt met IVN Natuureducatie en Stichting De Noordzee.

Statiegeld: óók op blikjes 
Aan de conceptregeling  moet worden toegevoegd, dat er ook statiegeld op drankblikjes wordt ingevoerd. Daarvoor pleiten Nederlandse en Vlaamse overheden, gemeenten, provincies, waterschappen en organisatieszoals boerenorganisaties, die aangesloten zijn bij de StatiegeldalliantieDe Zienswijze van de gezamenlijke milieuorganisaties zegt hierover: “Statiegeld op blikjes helpt daarnaast om verschuivingen in de markt van plastic naar blik te voorkomen en het leidt tot een grotere efficiëntie van het inzamelsysteem, meer recycling en meer klimaatwinst. Ook verschillende drankenproducenten zien liever statiegeld op zowel plastic flessen als blikjes”.  

Lees ook – Duidelijkheid over het antistatiegeldplan 

Lees ook – Boeren willen snelle invoering statiegeld 

Lees ook – Overheid zou drankzakjes gewoon moeten verbieden. 

, ,

Minstens 24 miljoen nurdles aangespoeld bij Nederlandse kusten

Amsterdam, 14 maart 2019 – Minstens 24 miljoen nurdles zijn aangespoeld op de stranden van de Waddeneilanden en de Friese en Groningse dijken. De oorzaak is het overboord slaan van containers van het vrachtschip MSC Zoe begin dit jaar. Dit hebben onderzoekers aan de Rijksuniversiteit Groningen vastgesteld. Nurdleverlies lijkt een eenmalig incident, maar is in werkelijkheid een structureel probleem.

Begin dit jaar sloegen 350 containers van boord van het vrachtschip MSC Zoe. Enkele waren gevuld met plastic nurdles, de grondstof voor plastic producten. Ze kwamen terecht op stranden van Waddeneilanden en spoelden ook aan op de Friese en Groningse dijken.  De nurdles vallen nauwelijks op te ruimen, hoewel Schiermonnikoog een poging doet met een speciale stofzuiger. Ze zullen in de toekomst ook blijven aanspoelen. De onderzoekers van de Rijksuniversiteit Groningen hebben een slimme manier bedacht om in kaart te brengen waar de nurdles gevonden worden, met behulp van vrijwilligers en een interactieve kaart op waddenplastic.nl. Voor de analyse van de RUG kiezen de onderzoekers en de vrijwilligers op de vloedlijn kwadranten uit van 40 x 40 cm en tellen daarin alle nurdles. Dit herhalen ze om de tien meter. Daarna voeren ze de gegevens in. Tot nu toe zijn er driehonderd kwadranten geteld op basis waarvan de miljoenenschatting is gemaakt.

Ook uit het recente verleden blijkt dat overboord geslagen containers tot nurdlerampen kunnen leiden. Dat gebeurde onder andere bij Zuid-Afrika en Hong Kong. Maar hoe staat eigenlijk het met het dagelijkse nurdleverlies? Op die vraag biedt de Shoreliner inzicht.

Iedere twee maanden kwart miljoen nurdles geteld

Met de Shoreliner kan plastic drijfvuil op rivieren worden afgevangen en verwijderd. Ingenieursbureau Tauw heeft het systeem ontwikkeld voor het Havenbedrijf Rotterdam en Rijkswaterstaat. Het werd onlangs verkozen tot het meest duurzame project van de Rotterdamse Haven. De Shoreliner ligt sinds twee jaar in de Lekhaven en wordt om de maand geleegd. Bij elke leging worden er — afgezien van ander drijvend plastic afval — circa 250.000 nurdles geteld. Dat zijn er dus alleen al op deze ene plek 3 miljoen per jaar. De hoeveelheid die jaarlijks via de Nieuwe Waterweg in zee terecht komt, is mogelijk een veelvoud van de aangespoelde nurdles die de MSC Zoe verloor.

Afspraken over nurdleverlies ontbreken

De afgevangen nurdles in de Lekhaven zijn afkomstig van plastic producenten die langs de hele loop van de rivier zijn gevestigd. Die producenten gaan er uitermate slordig mee om, ondanks de plechtige belofte van de industrie om in het kader van Operation Clean Sweep verlies aan nurdles te voorkomen. In Nederland is onlangs het Plastic Pact ondertekend waarin beloofd wordt om de milieudruk van plastic in 2025 met 20% te verminderen. Maar afspraken over nurdleverlies ontbreken daarin. Individuele plasticproducenten als Dow Chemical, Sabic of Borealis hebben de overeenkomst niet getekend, wel overigens de brancheorganisatie Federatie Nederlandse Rubber- en Kunststoffenindustrie (NRK) bij wie ze aangesloten zijn. Maar het is de vraag of de NRK nurdleverlies gaat aanpakken.

Samenwerking voor onderzoek

De Plastic Soup Foundation doet samen met Stichting De Noordzee en IVN in het kader van Schone Rivieren onderzoek naar afval in de rivieren op de oevers van de Maas en Waal. De nurdle scoort hoog bij de items die in de Nederlandse rivieren worden aangetroffen. Dit onderzoek zal binnenkort aanzienlijk worden uitgebreid, dankzij een belangrijke donatie van de Nationale Postcode Loterij.

Maria Westerbos, directeur van de Plastic Soup Foundation: “Zolang er geen echt commitment is van de industrie en ook wettelijke maatregelen uitblijven, zullen nurdles massaal de Noordzee in blijven stromen. Het is een ramp die elke dag opnieuw plaatsvindt.”

Foto: Tauw


Lees ook – Grootschalig verlies van pellets op zee blijft nog zonder sancties

Lees ook – Shoreliner ideaal om drijvend plastic afval te analyseren

Lees ook – Schone Rivieren ontvangt bijna twee miljoen euro om rivierdelta plasticvrij te maken

,

Schone rivieren ontvangt bijna twee miljoen euro om rivierdelta plasticvrij te maken

Amsterdam, 18 februari 2019 – Het project Schone Rivieren heeft een donatie van 1.950.000 euro gekregen van de Nationale Postcode Loterij. Daarmee komt het doel om de hele Nederlandse rivierdelta plasticvrij te maken steeds dichterbij. Schone Rivieren is opgezet om inzicht te krijgen in de hoeveelheden en herkomst van afval langs de rivieroever. Zo kan het afvalprobleem bij de bron worden aangepakt. Het is voor het eerst in Nederland dat er op deze schaal onderzoek naar rivierafval wordt gedaan met behulp van ‘citizen science’: vrijwilligers die data verzamelen voor wetenschappelijk onderzoek.

Postcode Loterij-ambassadeur Martijn Krabbé kwam de cheque maandag 18 februari langsbrengen in Nijmegen, waar de initiatiefnemers IVN Natuureducatie, Plastic Soup Foundation en Stichting De Noordzee bezig waren met rivierafvalonderzoek langs de Waal. “Onze droom om de rivierdelta in 2030 plasticvrij te maken kan nu werkelijkheid worden. Het mooie van dit project is dat echt iedereen mee kan doen en door steeds meer bewustwording gebeurt dat ook”, aldus Joline de Weerdt, regiodirecteur van IVN.

Schone Rivieren

Elk jaar raken miljoenen zeezoogdieren en vogels verstrikt in plastic. De dieren zien het plastic aan voor voedsel en kunnen zo sterven met een buik vol afval. Ook de gevolgen voor de menselijke gezondheid liggen op de loer als het plastic in onze voedselketen terecht komt. Veel plastic stroomt via rivieren de zee in. Plastic Soup Foundation, IVN Natuureducatie en Stichting De Noordzee hebben daarom in 2017 hun krachten gebundeld en zijn het project ‘Schone Rivieren’ gestart.

Op zo’n 200 trajecten langs de Maas en de Waal doen de organisaties onderzoekswerk met hulp van opgeleide vrijwilligers. Dat geeft inzicht in de verschillende soorten afval, de meest voorkomende items en de meest vervuilde hotspots. Met die data kunnen zij vervolgens bedrijven aanspreken op hun verantwoordelijkheid, gesprekken voeren met beleidsmakers en het bewustzijn onder consumenten vergroten. Daarnaast worden er grootschalige opruimacties georganiseerd, waar jaarlijks 4000 vrijwilligers aan mee werken.

Extra bijdrage 

Met de extra bijdrage van de Nationale Postcode Loterij wordt Schone Rivieren nu fors uitgebreid. Het aantal rivieren in Nederland dat wordt opgeruimd en onderzocht wordt aanzienlijk groter. En daarom worden honderden extra onderzoekers opgeleid.

De schenking is mogelijk dankzij de deelnemers van de Postcode Loterij. De schenking is gedaan aan de vooravond van het Goed Geld Gala. Op 4 maart maakt de  Postcode Loterij  hier bekend hoeveel geld zij dit jaar, dankzij haar deelnemers, kan schenken aan goede doelen op het gebied van mens en natuur.  De helft van de inleg van deelnemers aan de Postcode Loterij gaat naar goede doelen op het gebied van mens en natuur. Vorig jaar was dit een totaalbedrag van ruim 357,5 miljoen euro.

Lees meer over het Schone Rivieren project op www.schonerivieren.org.

, ,

Citizen Science: gemotiveerd opruimen van zwerfafval

Amsterdam, 23 augustus 2018– Vijf jaar lang worden de oevers van de Maas en Waal door vrijwilligers schoongehouden. Het gaat om een grootschalig afvalonderzoek sinds 2017, dat samen met IVN Natuureducatie en Stichting De Noordzee door de Plastic Soup Foundation is opgezet. Schone Rivieren is een citizen science project waarbij burgers actief deelnemen aan wetenschappelijk onderzoek. Het afval wordt niet alleen opgeruimd, maar ook geanalyseerd. Doel is om inzicht te krijgen in de hoeveelheden, soorten producten, samenstelling en herkomst van het afval. Dankzij deze data is een effectievere aanpak mogelijk, onder andere door de producenten van de gevonden producten aan te spreken en verantwoordelijk te houden.

Uit het rapport “Citizen Science voor Schone Rivieren” van de Universiteit van Leiden, blijkt dat de burgerwetenschappers zich vooral storen aan het vele zwerfafval en daarnaast hun steentje willen bijdragen aan het oplossen van de plasticsoep door de vervuiling aan de bron aan te pakken. Het Leidse onderzoek wilde achterhalen wat de vrijwilligers precies motiveert om mee te doen.

Ook lokale verenigingen organiseren opruimacties, maar deze doen dit omdat er een financiële vergoeding van de gemeente tegenover staat. Voor hen is de belangrijkste motivatie om de clubkas te spekken. In het aanpakken van de plasticsoep aan de bron zijn ze veel minder geïnteresseerd.

Over enkele weken heeft iedereen in Nederland kans om mee te doen aan het opruimen van zwerfafval én tegelijk bij te dragen aan wetenschappelijk onderzoek. Zaterdag 15 september is het namelijk World Cleanup Day en zijn er in meer dan 150 landen opruimacties. Iedereen die meedoet, kan het zwerfafval in kaart brengen met de eenvoudig te gebruiken Litterati-app op de smartphone. De Plastic Soup Foundation organiseert en coördineert samen met Nudge de opruimactiviteiten in Nederland. Organisaties en individuen kunnen een lokale schoonmaakactie starten en zich hier aanmelden.


Lees ook: Grootste opruimactie ooit in Nederland

plastic kaderrichtlijn water

Plasticsoep mag niet ontbreken in uitwerking Kaderrichtlijn Water

Amsterdam, 23 juli 2018 – De Europese Kaderrichtlijn Water verplicht de lidstaten eens in de zes jaar om de zogeheten stroomgebiedbeheerplannen vast te stellen. Voortgaande plasticvervuiling leidt tot een steeds hogere concentratie van macro- en microplastics in de rivieren, en dus ook in zee. Het plastic tast de kwaliteit van het water aan, maar bestrijding of monitoring van plastic is vreemd genoeg geen onderdeel van de aanpassing van de Kaderrichtlijn Water (KRW). De Plastic Soup Foundation heeft daarom haar zienswijze ingediend, samen met Stichting De Noordzee en IVN (Instituut voor Natuureductie en Duurzaamheid). De drie NGO’s werken samen in het Schone Rivieren project. Uit tellingen blijkt hoezeer de rivieren met plastic vervuild zijn. De drie organisaties hebben hun bezwaren aan de hand van de volgende punten toegelicht:

  • Aanpak van de plasticvervuiling in rivieren is noodzakelijk om doelen ‘Marine Litter’ in de Kaderrichtlijn Mariene Strategie te behalen,
  • De rivieren en binnenwateren in Nederland vervullen op zichzelf belangrijke ecologische functies,
  • Normstelling en monitoring met betrekking tot (micro)plastics is onontbeerlijk en dient te worden opgenomen in de KRW,
  • Het water in de rivieren wordt ook ingenomen voor drinkwater,
  • De belangrijkste rivieren van Noord West-Europa lopen door de Nederlandse Delta, waardoor plastic afval vanuit België, Frankrijk, Duitsland en Zwitserland naar Nederland stroomt.

De drie NGO’s hebben verder de verwachting uitgesproken dat macro- en microplastics in rivieren  vanaf nu in de KRW zullen worden geadresseerd en dat beleidsmaatregelen worden ontwikkeld en geïmplementeerd. Ze schrijven: “Plastic moet in onze ogen worden erkend als een prioritaire stof. Aan de hand daarvan kan normering, handhaving en monitoring plaatsvinden. Daarnaast dient er een norm voor rioolwaterzuiveringsinstallaties op microplastics te komen, dienen bronnen van zwerfafval goed in kaart te worden gebracht en moet de prioriteit komen te liggen op het voorkomen van zwerfafval dat vaak in rivieren terecht komt”.


Lees ook:

Plastic meest gevonden afval in de Maas en Waal

Waarom uitstellen van statiegelduitbreiding geen optie is

,

Plastic wattenstaafjes op hun retour, maar nog niet in Nederland

Amsterdam, 18 februari 2018 – Wattenstaafjes worden in veel landen in groten getale op het strand en langs de waterkant aangetroffen. Ook in Nederland. De voornaamste oorzaak is dat mensen hun toilet als afvalemmer gebruiken of buitenshuis hun oren schoonmaken. De staafjes dragen bij aan de plasticvervuiling. Italië heeft eind vorig jaar daarom als eerste land ter wereld de plastic wattenstaafjes verboden.   

In het Verenigd Koninkrijk voert City to Sea campagne tegen de plastic staafjes. De campagne, Switch the Stick, heeft groot succes. Eind 2016 verklaarden alle grote winkelketens in het Verenigd Koninkrijk dat ze hun eigen huismerk zouden aanpassen. De plastic wattenstaafjes van het eigen merk zouden vóór het einde van 2017 zijn vervangen door papieren staafjes. Sainsbury’s, Boots, Morrisons, Wilko, Lidl zijn hun toezegging nagekomen. Aldi, Superdrug en Asda nog niet.

Ook in Nederland weten alle producenten van wattenstaafjes dat er een kans bestaat dat ze in het milieu terecht komen. Wattenstaafjes staan op plek 9 van het meest gevonden rivierafval in Nederland. Dit blijkt uit het ‘Rivierafval onderzoek 2017’ van Schone Rivieren. Toch is nog geen enkel huismerk van grote winkelketens gestopt met het plastic staafje, of het nu om Albert Heijn, Kruidvat, Hema, Trekpleister of Jumbo gaat. Bij Ecomonde, die de slogan “voor een mooiere wereld” voert, en bij Ekoplaza zijn de staafjes wel van papier. Deze aanbieder wijst de grote concurrenten de weg.

Hoe lang zal het nog duren voor de retailers door hun klanten op hun verantwoordelijkheid worden gewezen en het assortiment aanpassen? Zolang dat niet gebeurt, en ook de overheid zich stilhoudt, blijven deze merken kiezen voor de goedkoopste productiewijze (plastic), ook al is er een betaalbaar alternatief (papier). 

Foto: City to Sea

, ,

Plastic meest gevonden afval in de Maas en Waal

Amsterdam, 16 januari 2018 – Nu het water in de rivieren zakt, is goed zichtbaar hoeveel afval er in de rivieren drijft. Uit een nieuw onderzoek naar zwerfafval op de oevers van de Maas en Waal blijkt dat 60 procent van dit afval bestaat uit plastic. Drankverpakkingen, waaronder plastic flesjes, doppen en wikkels, vervuilen samen met blikjes, snackverpakkingen en ondefinieerbare stukken plastic de rivieren en oevers het meeste. Iedere 100 meter rivieroever bevat gemiddeld 40 drankverpakkingen, waarvan de meerderheid afkomstig is van recreanten. Deze resultaten komen voort uit het onderzoek van het project Schone Rivieren, een samenwerkingsverband van IVN Natuureducatie, Plastic Soup Foundation en Stichting De Noordzee.

In de zomer van 2017 is een grootschalig onderzoek van start gegaan om de hoeveelheid, samenstelling en herkomst van afval in de Maas en Waal de komende jaren te onderzoeken. Het doel hiervan is om in kaart te brengen welk afval via de rivieren in zee belandt. Door het probleem bij de bron aan te pakken wil men een bijdrage leveren aan de ultieme doelstelling van Schone Rivieren: geen enkel stukje plastic afval dat via de rivieren naar de zee drijft.

“Hoewel we nog geen robuuste dataset hebben, laten de eerste resultaten wel zien dat een aanzienlijk deel van het rivierafval bestaat uit wegwerp drankverpakkingen”, aldus Jeroen Dagevos, Hoofd Programma’s bij de Plastic Soup Foundation. “Een oplossing hiervoor is het invoeren van statiegeld op plastic flesjes en blikjes. Uit het recent verschenen rapport, in opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW), blijkt dat de invoering van statiegeld ervoor zorgt dat tot 6 miljoen minder flesjes per jaar in het milieu terechtkomen. Op die manier kunnen we de toestroom van plastic afval naar de zee stoppen.”

Ook uit eerder onderzoek naar strandafval aan de Nederlandse kust, uitgevoerd door Stichting De Noordzee, blijkt dat plastic flesjes en doppen in de top 15 van het meest gevonden plastic strandafval staan. Marijke Boonstra, projectleider Schone Zee bij Stichting De Noordzee: “We zijn de vrijwilligers ontzettend dankbaar voor hun inzet en de waardevolle informatie die zij verzamelen. We hopen dat de politiek en de bedrijven luisteren want de feiten spreken voor zich. De Nederlandse bevolking vraagt om oplossingen.”

Citizen science

Wat dit project bijzonder maakt, is dat er op grote schaal gebruik gemaakt wordt van citizen science: vrijwilligers (500 in totaal) worden opgeleid en helpen mee met onderzoeken van het afval. Het onderzoek is opgezet volgens Europese richtlijnen die al ruim 15 jaar toegepast worden bij afvalonderzoek op de stranden. Ook doet de Universiteit Leiden onderzoek naar de motivatie en ervaringen van vrijwilligers die deelnemen aan deze nieuwe vorm van massaonderzoek.

Meedoen?

In januari wordt een nieuwe lichting vrijwilligers opgeleid tot rivierafvalonderzoeker. Een onderzoeker volgt een eendaagse training en monitort twee keer per jaar de aan hem toegewezen 100 meter rivieroever. Voor meer informatie, zie: https://schonerivieren.org/nieuws/22-vacature-vrijwilligers-gezocht-voor-uniek-afvalonderzoek-langs-de-maas-en-waal.

Update 18-01-2018: De inschrijving voor de komende trainingen zijn gesloten. Bij interesse voor een volgende keer, kunnen wel contactgegevens achtergelaten worden.

schone rivieren
, , , ,

Gezocht: Vrijwilligers voor uniek onderzoek zwerfafval langs rivieren

Wil jij hét verschil gaan maken in de aanpak van Plastic Soup? Of wil jij een bijdrage leveren aan het verminderen van zwerfafval langs de rivier? Geef je nu op als vrijwillige onderzoeker voor het eerste grootschalige rivierafvalonderzoek in Nederland. Dit betekent dat je twee keer per jaar het afval op jouw riviertraject (in Gelderland, Noord-Brabant of Limburg) telt en indeelt in categorieën. Met deze belangrijke informatie kan het afvalprobleem bij de bron aangepakt worden.
In onze oceanen en zeeën drijft steeds meer plastic afval, beter bekend als de Plastic Soup. De aanvoer van plastic afval vanuit rivieren naar zee is tot nu toe een onderbelicht probleem. Het Instituut voor Natuureducatie en Duurzaamheid (IVN), Plastic Soup Foundation en Stichting De Noordzee brengen hierin verandering met het initiatief ‘Schone Rivieren’. Het ultieme doel? Er drijft geen plastic afval meer via de rivieren naar zee.
Om dit doel te bereiken is informatie nodig en daar kan jij bij helpen. Voor het eerst in Nederland zetten we een ‘citizen science’ onderzoek op. Met inwoners langs de gehele Maas en Waal onderzoeken we in een grootschalig, 5-jarig onderzoek het rivierafval in de uiterwaarden. We gebruiken hiervoor de internationaal erkende OSPAR methode zodat de kwaliteit van de onderzoeksdata is gegarandeerd.
 
Wat zoeken we?
We zoeken enthousiaste onderzoekers die als vrijwilliger een bijdrage willen leveren aan kennis over het zwerfafval langs de Nederlandse rivieren. Ervaring met onderzoek is geen vereiste, maar het is wel belangrijk dat je nauwkeurig werkt. De afvalonderzoeker krijgt één of meerdere afgebakende tracés aan de Maas of Waal toebedeeld. Hier ga je volgens een gestandaardiseerd protocol het afval tellen en indelen in categorieën. Dit jaar vinden de eerste metingen plaats tussen 23 september en 6 oktober in Gelderland, Noord-Brabant en Limburg. Op zaterdag 23 september is er een training bij Bezoekerscentrum De Grote Rivieren in Heerewaarden, waar je kennis en vaardigheden krijgt aangereikt om de metingen correct te kunnen uitvoeren. Vrijwilligers moeten rekening houden met een tijdsbesteding van 10 tot 15 uur per jaar.
Aanmelden of meer informatie?