Het probleem: het doel wordt al jaren niet gehaald
Drankenproducenten en -importeurs zijn wettelijk verplicht om 90 procent van alle plastic flessen en blikjes in te zamelen. Sinds de invoering van statiegeld op kleine plastic flesjes in 2021 en op blikjes in 2023 wordt dat doel niet gehaald. De afgelopen twee jaar bleef daardoor 270 miljoen euro aan niet-geïnd statiegeld achter bij Verpact, de organisatie die namens de industrie verantwoordelijk is voor inzameling en recycling van verpakkingen.
Dat bedrag wordt een stuk concreter als je bedenkt dat het is opgebouwd uit slechts 15 tot 25 cent statiegeld per flesje en blikje. Elk exemplaar dat niet wordt ingeleverd, kan in het milieu belanden, langzaam uiteenvallen in microplastics en zo terechtkomen in de bodem, rivieren en de zee.
Dat bedrag wordt een stuk concreter als je bedenkt dat het is opgebouwd uit slechts 15 tot 25 cent statiegeld per flesje en blikje. Elk exemplaar dat niet wordt ingeleverd, kan in het milieu belanden, langzaam uiteenvallen in microplastics en zo terechtkomen in de bodem, rivieren en de zee.
Drie keer ingegrepen, effectieve handhaving niet mogelijk
De Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) is de toezichthouder die controleert of drankenproducenten hun wettelijke inzamelplicht nakomen. Zij wilde meermaals maatregelen doorvoeren,maar elke keer greep een bewindspersoon in:
- 2023: CDA-staatssecretaris Vivianne Heijnen gaf de ILT opdracht de statiegeldregels voor plastic limonadesiroopflessen niet te handhaven, ook al schrijft de wet voor datdeze flessen statiegeld moeten bevatten. Haar redenering: dergelijke flessen belanden volgens haar nauwelijks in het zwerfafval.
- Juni 2025: VVD-minister Sophie Hermans bepaalde dat zuivel- en sapflessen tijdelijk niet meetellen voor het wettelijke inzameldoel. Daardoor komt het berekende inzamelpercentage automatisch hoger uit, terwijl de daadwerkelijke inzameling niet verbetert. Hermans noemde dit ‘ademruimte’ voor producenten, in afwachting van onderzoek naar geschikte inzamelmethodes voor deze verpakkingen.
- September 2026: Hermans’ opvolger Thierry Aartsen bemoeide zich intensief met de kwestie. Terwijl de inspectie (ILT) vanwege de achterblijvende inzameling harde maatregelen van de verpakkingsindustrie eiste, waaronder mogelijk een verdubbeling van het statiegeld, oefende minister Aartsen druk uit door een brief te sturen waarin hij aangaf te verwachten dat Verpact met maatregelen komt zónder het statiegeld te verhogen.
Een woordvoerder van de ILT is duidelijk over alle politieke bemoeienis: “Daardoor zijn we minder effectief, met mogelijk nadelige gevolgen voor het milieu, leefomgeving en veiligheid.”
Wat juristen hierin zien
Twee door NOS geraadpleegde juristen wijzen op eenzelfde patroon. Annemarie Drahmann, hoogleraar bestuursrecht aan de Universiteit Utrecht, stelt dat het belang van de verpakkingssector zwaar woogen vraagt zich af of andere belangen, zoals het milieu, evenveel gewicht kregen. Paulien de Winter, hoogleraar toezicht aan de Rijksuniversiteit Groningen, waarschuwt dat een toezichthouder niet goed kan opereren als een bewindspersoon het wettelijk recht simpelweg buiten werking stelt en dat zo'n ingreep het signaal kan afgeven dat bedrijven via politieke contacten onder handhaving uit kunnen komen.
Het is belangrijk om precies te zijn: de documenten tonen aan dát de politiek meermalen druk uitoefende, en juristen duiden dit patroon als teken van stevige lobby vanuit de verpakkingssector. Hoe die lobby precies heeft plaatsgevonden, is niet in detail vastgesteld. Dat blijft een interpretatie van de waargenomen ingrepen, niet een bewezen feit.
Een wet voor onafhankelijk toezicht die dit probleem niet oplost
Opvallend genoeg werkt het kabinet tegelijkertijd aan een nieuwe ‘kaderwet rijksinspecties’ die de onafhankelijkheid van toezichthouders beter moet beschermen. De wet komt er mede naar aanleiding van kritiek op de rol van de overheid bij de Groningse gaswinning. Volgens De Winter legt de conceptwet echter niet vast dat een staatssecretaris niet te snel mag ingrijpen in het werk van een inspectie. De wet die onafhankelijk toezicht zou moeten beschermen, biedt dus nog geen garantie tegen inmenging in de toezicht op statiegeld.
Waar het op neerkomt
Toezicht op statiegeld heeft alleen zin als de toezichthouder ook daadwerkelijk mag handhaven. Elke keer dat een bewindspersoon ingrijpt, wordt niet alleen de onafhankelijkheid van de ILT ondermijnd, maar ook het doel van de wet zelf: zoveel mogelijk verpakkingen inzamelen en voorkomen dat plastic in het milieu terechtkomt.
Plastic Soup Foundation vindt dat milieuwetgeving leidend moet zijn en niet de belangen van de verpakkingsindustrie. Producenten hebben een wettelijke verantwoordelijkheid voor hun verpakkingen. Als inzameldoelen niet worden gehaald, moeten effectieve maatregelen mogelijk blijven, ook als de industrie daar niet blij mee is.
Wat kun je doen? Vraag je Kamerlid om opheldering over deze herhaalde politieke ingrepen bij de ILT, en dring aan op een kaderwet rijksinspecties die expliciet vastlegt dat bewindspersonen niet mogen ingrijpen in lopende handhaving. Onafhankelijk toezicht bestaat alleen als het ook daadwerkelijk onafhankelijk kán opereren.
Plastic Soup Foundation vindt dat milieuwetgeving leidend moet zijn en niet de belangen van de verpakkingsindustrie. Producenten hebben een wettelijke verantwoordelijkheid voor hun verpakkingen. Als inzameldoelen niet worden gehaald, moeten effectieve maatregelen mogelijk blijven, ook als de industrie daar niet blij mee is.
Wat kun je doen? Vraag je Kamerlid om opheldering over deze herhaalde politieke ingrepen bij de ILT, en dring aan op een kaderwet rijksinspecties die expliciet vastlegt dat bewindspersonen niet mogen ingrijpen in lopende handhaving. Onafhankelijk toezicht bestaat alleen als het ook daadwerkelijk onafhankelijk kán opereren.
_(2).png)
_(1).png)
