Gyres & Hotspots

Een deel van het plastic dat we gebruiken, komt in de oceanen terecht. Wat gebeurt er met dat plastic en waar blijft het? Na verloop van tijd breekt plastic af in steeds kleinere stukjes. Een deel zinkt naar de bodem, een ander deel zweeft in de waterkolom en er is ook een deel dat aan de oppervlakte drijft.

Op alle stranden ter wereld wordt plastic aangetroffen. Microplastics zijn tot op 5000 meter diepte gevonden. Wetenschappers hebben de plastic vervuiling van oceanen nog lang niet goed in kaart gebracht.

Gyres

De oceanen zijn voortdurend in beweging als gevolg van de rotatie van de aarde en heersende windrichtingen. Er zijn vijf grote roterende zeestromingen, die gyres worden genoemd. Het gaat om een soort reusachtige draaikolken waarin het drijfvuil als het ware langzaam naar het midden wordt gezogen. De vijf grote gyres (North Pacific Gyre, South Pacific Gyre, Indian Ocean Gyre, North Altantic Gyre en South Atlantic Gyre) zijn gelegen in subtropische zones, dat wil zeggen boven en onder de evenaar. In alle vijf is sprake van een verhoogde concentratie van plastic afval ten opzichte van andere delen van de oceanen. Zo wordt voor de North Atlantic Gyre 20.328 stukjes plastic per vierkante kilometer gerapporteerd tot 334.271 stukjes per vierkante kilometer in de North Pacific Gyre. Het overgrote deel betreft microplastics. Deze zijn kleiner dan 5 mm.

In het midden van de gyres is het veelal windstil. De gebieden worden vanouds gemeden door de scheepvaart. In 1997 zeilde kapitein Charles Moore van Hawaii naar Zuid-Californië echter door de North Pacific Gyre.
Daar, midden op de Grote Oceaan, zag hij dagelijks stukken plastic langs drijven. Later keerde hij naar het gebied terug om nader onderzoek te doen. Het bleek te gaan om een significant hogere concentratie van plastic dan elders in de oceaan. Dat plastic bleek niet alleen te drijven, maar ook te zweven in de waterkolom. Moore noemde het verschijnsel de plastic soup, de term die nu in de hele wereld in gebruik is.

De gyres zijn geen drijvende eilanden of tapijten van plastic. Er is geen sprake van een zichtbare drijvende opeengestapelde massa van plastic afval. Ook is het een mythe dat de garbage patches uit de ruimte te zien zouden zijn. Dergelijke misverstanden leiden een hardnekkig bestaan. Het gaat wel om een verhoogde concentratie van plastic dat voor een deel uit zeer kleine stukjes bestaat. Die concentratie wordt uitgedrukt in het aantal stukjes zwevend plastic per kubieke meter of het aantal drijvend plastic per vierkante kilometer.

De omvang van de North Pacific Gyre wordt wel aangeduid als 34 keer die van Nederland, of Frankrijk en Spanje samen, of twee keer de Amerikaanse staat Texas. Deze schatting is afkomstig uit het boek Flotsametrics and the Floating World (2009) van de Amerikaanse oceanograaf Curtis Ebbesmeyer. De grootte van de plastic soep-gyres is afhankelijk van de gekozen aantallen plastic per meeteenheid ten opzichte van omringende oceaan. De plastic soep zelf is overal, ook in meren en rivieren op het land.

Hotspots

Zijn de concentraties aan plastic afval het hoogst in de gyres? Dat hoeft niet het geval te zijn. Er zijn andere plekken waar de concentratie groot of groter is. Deze plekken worden hotspots genoemd. Hier concentreert zich plastic, maar niet als gevolg van circulerende zeestromen.

De Middellandse Zee is zo’n hotspot. Aan de ene kant is sprake van permanente toevoer van plastic (afkomstig van rivieren die in de Middellandse Zee uitmonden en van kuststeden) aan de andere kant is de verbinding met de Atlantische Oceaan (Straat van Gibraltar) zo nauw dat daarlangs weinig plastic naar de Atlantische Oceaan verplaatst wordt. Met andere woorden: plastic dat eenmaal in de Middellandse Zee belandt, zal daar ook blijven. Voor de Middellandse Zee is een gemiddelde van 116.000 stukjes plastic per vierkante kilometer gerapporteerd.

Hotspots zijn plekken waar om de een of andere reden concentraties van plastic ontstaan. Afgezien van binnenzeeën zoals de Middellandse Zee (denk ook aan de Zwarte Zee of de Oostzee) zijn er:

  • Baaien waaraan grote steden liggen;
  • Baaien waar plastic naar toe drijft en blijft liggen;
  • Plekken waar rivieren in zee stromen;
  • Aan kusten gesitueerde industriële centra;
  • Plekken of eilanden waar verschillende oceaanstromen bij elkaar komen.